ما کیستیم و چرا وارد برنامه سوادآموزی به روش «عموخیاط» شدیم؟
کانون ترویج کتاب و کتابخوانی مهر یک مؤسسهی مردمنهاد است که رسالت اصلی خود را ترویج کتاب و کتابخوانی، به ویژه در میان کودکان و نوجوانان محروم میداند. گروهی از معلمانِ باسابقه در زمینهی آموزشِ محرومین، با هدف گسترش عادت به مطالعه و ترویج کتابخوانی، در این نهاد و در شهر شیراز، گرد هم آمدهاند.
اما ترویج کتابخوانی در میان محرومین اغلب با یک مانع بزرگ مواجه بوده است: بسیاری از کودکان و نوجوانانی که با شوق پا به کانون گذاردهاند، به دلیل کمسوادی یا بیسوادی، عملاً نتوانستهاند از کتابها و برنامهها بهرهی کامل ببرند. بسیاری از مخاطبان ما، به دلایل مختلف مثل فقر، کار کردن، یا مسائل خانوادگی، از مدرسه بازماندهاند. این مخاطبان:
- اغلب اعتماد به نفس خود را از دست دادهاند.
- تجربهی شکست تحصیلی دارند.
- برای بازگشت به کلاسهای طولانی مدت مدرسه، انگیزه یا امکان کافی ندارند.
ما همواره به دنبال راهحلهای مؤثری بودهایم تا بتوانیم به سرعت، دریچهی دنیای «خواندن» را به روی این بچهها باز کنیم. این راهحلها باید به گونهای میبودند که در زمان کوتاه، انگیزهی اولیه را به نوآموزان بازگردانند، با شرایط سخت معیشتی مخاطبان ما هماهنگ باشند، و مهارتهای کاربردی و پایه را انتقال دهند.
در این جستوجو، با روشی به نام «هنر خواندن و نوشتن» یعنی روش «عموخیاط» آشنا شدیم؛ روشی که مطابق تجربهی نهادهای مشابه، ادعا میکرد میتواند در زمانی کوتاه، مهارت اولیهی خواندن را به بچهها بیاموزد.
تصمیم گرفتیم این روش را به طور عملی در کانون و با گروههای سنی مختلف، بیازماییم. «علی صداقتی خیاط» را برای سوادآموزی به کانون کتاب دعوت کردیم، و معلمان و شاگردان را برای «آموختن» گردهم آوردیم. نتیجهی اولیه ـ به ویژه برای گروه سنی بالای ده سال ـ بسیار امیدبخش و شگفتانگیز بود.
سوادآموزی به روش «عمو خیاط» چگونه کاری است؟
برای اینکه جایگاه روش «عموخیاط» را بفهمیم، اول باید دو روش کلی در آموزش خواندن را بشناسیم:
الف) روش «جزء به کل»:
در این روش مانند ساختن خانه از آجر، اول حروف، سپس هجاها، بعد کلمات و در نهایت جملات آموزش داده میشود. مزیت روش جزء به کل در این است که نوآموز ابزار تحلیل را یاد میگیرد و میتواند کلمات جدید را خودش کشف کند.اما عیب احتمالی این روش آن است که ممکن است در مسیرِ رمزگشایی از کلمات و جملات، معنا و لذت خواندن کمرنگ بشود.
ب) روش «کل به جزء»:
در این روش کودکان ابتدا یک خانه را میبینند و بعد رفته رفته به سراغ آجرها و اجزای خانه میروند؛ یعنی، اول کلمهها یا حتی جملاتِ کامل و آشنا (مثل «سلام»، «مامان آب داد») با کمک تصویر یادگرفته میشود، سپس به تدریج اجزاء یک کلمه مثل هجاها و حروف آموخته میشوند. مزیت روش کل به جزء آن است که از همان ابتدا معنا و انگیزه در مرکز توجه است. کودک میفهمد که دارد چه چیزی را یاد میگیرد. اما عیب این روش در این است که ممکن است کودک فقط شکل کلی کلمات را حفظ کند و اگر با کلمهی جدیدی روبهرو شود، نتواند آن را بخواند. همچنین آموزش کل به جزء اغلب با مسیری طولانی و زمانبر مواجه است.
بسیاری از روشهای مدرن معمولاً ترکیبی از هر دو روش فوق هستند؛ تا هم معنا حفظ شود و هم مهارت تحلیل آموزش داده شود. این روشها به روشهای «ترکیبی موسوماند.
جایگاه و ماهیت روش «عموخیاط»:
روش عموخیاط در دستهبندی بالا، یک «روش جزء به کلِ بهینهشده» است. مسیر این است که از جزء (صدا و نشانه) شروع کنیم، هجاها را تمرین کنیم و به کمک هجاها، به کل (کلمه و جمله) برسیم. اما این مسیر با ترفندهایی خلاقانه، جذاب، سریع و کمخطا شده است. میتوان این روش را یک راهحل فنی و چابک برای شرایط اضطراری دانست.
روش «عموخیاط» چیست و چگونه کار میکند؟
گامهای آموزش در روش «عموخیاط» چیست؟
گام ۱: آموزش نشانههای زبان فارسی به کمک «کد نشانه»ها (یادگیری ملموس و شاد)
در این گام، به جای حفظ خشک نشانههای زبان فارسی، هر نشانه با یک کلمهی آشنا و یک حرکت، به همراه یک داستان جذاب یادگرفته میشود. مثلا حرف «ت» با کلمهی «تلفن» و یک حرکت نمادین (مثلاً قرار دادن دست به حالت تلفن زدن در کنار گوش) آموزش داده میشود. نوآموز نشانه، صدای آن، یک تصویر ذهنی داستانوار، و یک حرکت نمادین را در کنار هم و در یک فضای یادگیری چندحسی میآموزد. در این گام ۲۲ نشانه از زبان فارسی به فراگیران آموخته میشود.
۲۲ نشانه زبان فارسی که در گامِ نخست آموزش به شیوهی «عموخیاط» به فراگیران آموخته میشود. (به ترتیبِ آموزش) | |||||
ب | پ | ت | ج | چ | خ |
د | ر | ز | ژ | س | ش |
غ | ف | ک | گ | ل | م |
ن | و | ه | ی | ||
گام ۲: قاعدهی ساده «کسره» (ایجاد یک مسیر هموار)
در ابتدای کار، همهی نشانه ها با صدای «کسره» (ـِ) تلفظ میشوند. یعنی «ب» همیشه «بِ»، «پ» همیشه «پِ» خوانده میشود.
هدف، ایجاد یک مسیر ساده و بدون استثناء برای شروع آموزش است.
گام ۳: آموزش آواها
آواهای آ-او-ای- اَ- اِ -اُ با شیوهی آموزشیای که پیشتر گفته شد، یعنی به کمک «کدنشانه»ها به فراگیران آموخته میشوند.
گام ۴: خواندن با «هجاها»
در این گام نوآموزان شروع به خواندن هجاها و سپس کلمات میکنند. آنها میآموزند که هر کلمه چند «بخش» دارد. «بخش یعنی هر بار که دهان برای تلفظ باز میشود». کودک با شمارش انگشتان دست، بخشهای کلمه را میشمارد و آن را بخشبخش میخواند.
گام ۵: تأخیر در آموزش هم آواها و استثنائات
حروف همآوا کدامند؟
حروف همآوا حروفی هستند که در زبان فارسی به یک شکل تلفظ میشوند، اما شکلِ نوشتاری متفاوتی دارند. این حروف عبارتند از:
صدای/z/ شامل: ز -ذ- ض- ظ
صدای /s/ شامل: س-ث -ص
صدای/t/ شامل: ت -ط
صدای /ʔ/ : ا-ع-ء
صدای /q/: غ -ق
در روش «عموخیاط» در گام اول، از هر دسته ازحروف همآوا، تنها یک نشانه که اغلب کاربرد بیشتری در زبان دارد، آموزش داده میشود و سایر نشانههای همآوا در ابتدا آموزش داده نمیشوند. هدف این است که کودک خیلی زود موفقیت و لذتِ خواندن یک متن ساده را تجربه کند.
استثنائات در زبان فارسی کدامند؟
در شیوهی آموزشی «عمو خیاط» استثناهای خط و زبان فارسی در مرحلهی پایانی آموزشِ خواندن قرار میگیرند.
کلمات استثنا: کلماتی هستند که از اصول کلی خواندن و نوشتنِ زبان تبعیت نمیکنند. مثلاً ممکن است در این کلمات تعداد نشانهها یا آواهایی که میخوانیم، با تعداد حروفی که مینویسیم برابری نداشته باشد، یا اینکه یک نشانه یا آوا به شکلی غیرمعمول تلفظ شود. استثنائات در خط و زبان فارسی انواعی دارند، به عنوان مثال:
۱- کلمات مختوم به «الف مقصوره». یعنی کلماتی مانند حتی، مرتضی و عیسی. در پایان این کلمات صدای «آ» تلفظ میشود، ولی «یِ» نوشته میشود.
۲- کلماتی مانند «نوک، جو و دو »که در خواندن «اُ» تلفظ میشود، ولی در نوشتن از «و» استفاده میکنیم و اصطلاحاً به آن «اُ» استثنا میگویند.
۳. کلماتی مانند «خواهش و خواهر» که در آنها حرف «و» نوشته میشود، ولی خوانده نمیشود. به این «واو» اصطلاحاً «واو معدوله» میگویند.
۴. کلمات تنویندار. مانند «تقریباً، حتماً و احتمالاً». در خواندن حرف پایانی این کلمات صدای «اَن» تلفظ میشود، ولی در نوشتن نشانهی «اً» را مینویسیم.
گام ۶: نوشتن
تمرکز اولیه در روش آموزشی «عمو خیاط» بر خواندن است. اما آموزش نوشتن نیز در این برنامه گنجانده شده است. در جزواتی که برای کودکان بالای ده سال تهیه شده، کلمات و جملات به صورت کمرنگ تایپ شده و فراگیران میتوانند آنها را پررنگ کنند. آموزگاران میتوانند از اوایل دوره، همزمان با آموزش نشانهها به فراخور سن و انگیزه مخاطبان، پتانسیل نوشتن را در فراگیران فعال کنند و از آنها بخواهند که با پررنگ کردن کلمات نوشتن را آغاز کنند. پس از ورود به مبحث استثنائات و نشانههای همآوا، آموزش نوشتن به صورت رسمی آغاز میشود. در مرحله اول از دانشآموزان خواسته میشود که کلماتی را که میخوانند با انگشتان خود بر روی کاغذ یا میز یا کف دستشان بنویسند. در مرحله بعد رسمالخط آموزش داده میشود و دانشآموزان رسمالخط را تمرین میکنند. سپس املای کلمات را تمرین میکنند.
نقاط قوت روش
۱. سرعت و ایجاد انگیزه بزرگترین نقطه قوت روش عمو خیاط است. نوآموزان خیلی زود (حتی در جلسات اول) میتواند کلمات و جملات ساده را بخوانند. این موفقیت سریع، برای نوآموزی که شوق خواندن دارد یاشکست زیادی را در خواندن چشیده، معجزهآساست و اعتماد به نفس را به او باز میگرداند.
۲. سادهسازی هوشمندانه یکی دیگر از نقاط قوت این روش است. با به تأخیر انداختن آموزش حروف همآوا و استثنائات، و مسیر یادگیری، قابل پیشبینی و کمخطا میشود.
۳. استفاده از کد نشانه (شنیدن، دیدن، حرکت کردن) یادگیری را برای کودکانی که با روشهای خشک و انتزاعی مشکل دارند، آسان، ماندگار و لذتبخش میکند.
۴. روش عموخیاط انعطافپذیر است و واقعیت زندگی بازماندگان از تحصیل و کودکان کار و خیابان را لحاظ میکند. نیازی به کلاسهای طولانیمدت روزانه ندارد و با الگوی زندگی بیثبات و پرتنش بازماندگان از تحصیل سازگارتر است.
نقد روش از دیدگاه نظریههای بزرگ آموزشی
با وجود موفقیتهای عملی، وقتی روش عموخیاط را با نظریههای توانمندساز آموزش مقایسه میکنیم، محدودیتهای مهمی آشکار میشود:
الف) نقد از دیدگاه پائولو فریره (سواد رهاییبخش):
میتوان روش آموزش فریره را یک روش سوادآموزی سرعتی دانست که از جهاتی به شیوهی آموزشی عموخیاط شباهت دارد. هجا آموزی از ویژگیهای بارز روش سوادآموزی فریره است. با این حال، فریره معتقد است سواد واقعی فقط رمزگشایی از نشانهها نیست، بلکه «خواندن جهان» است. یعنی فرد باید بتواند شرایط زندگی خود را بفهمد، دربارهاش فکر کند و برای تغییر آن اقدام نماید.
در روش عموخیاط تأکید عمدتاً بر رمزگشایی واژگان است. هرچند که کدنشانهها قابلیت انطباق یافتن با زندگی نوآموزان را دارند، اما گفتوگو و استفاده از خواندن در متن زندگی در بازه زمانی کوتاه آموزش عموخیاط کمتر دیده میشود.
ب) نقد از دیدگاه ویگوتسکی (یادگیری اجتماعی-فرهنگی):
ویگوتسکی میگوید یادگیری واقعی در تعامل و گفتوگوی معنادار با دیگران (معلم یا همسالان) اتفاق میافتد. کودک از طریق همکاری در حل مسئله، مفاهیم را درونی و عمیق میکند.
عموخیاط تأکید زیادی بر تعامل معلم و شاگرد و نیز کودکان با یکدیگر دارد. در عملکرد عمو خیاط، استفاده از شیوهی «داربستزدن» و «منطقه رشد با واسطه» به وضوح دیده میشود. اما تعامل در این روش عمدتاً درهمین سطح باقی میماند و فضای کمی برای گفتوگوی خلاق، کشف مشترک معنا یا حل مسئلهی جمعی وجود دارد.
بنا به موارد فوق، شاید بزرگترین خطر پس از فراگرفتن روش عموخیاط این باشد که فکر کنیم همین که کودک توانست متن را بخواند، کار تمام است. در حالی که این تازه آغاز راه است. اگر بعد از این مرحله، کودک را تنها بگذاریم، ممکن است که طعم و لذت سواد را عمیقاً درک نکند.
نتایج تجربه و پیشنهادات ما چیست؟
روش «عموخیاط» یک داربست فنی عالی و سریع است. مثل یک نردبان اضطراری که به نوآموز کمک میکند تا از دیوار بلند بیسوادی بالا بیاید. یا شاید بتوان گفت که شیوه عموخیاط کلیدی برای بازگشایی خانهی سواد است. این روش برای شکستن چرخهی شکست و بازگرداندن اعتماد به نفس در شروع کار، ضروری و ارزشمند است.
اما بخش مهمی از وظیفهی ما معلمان پس از این مرحله آغاز میشود. هدف نهایی، ساختن یک خانهی امن و گرم از سواد است. خانهای که در آن معنا، گفتوگو، نقد، لذت مطالعه و پیوند با زندگی وجود داشته باشد.
پیشنهاداتی برای تکمیل سوادآموزی «عمو خیاط»:
پیشنهاد عملی ما این است که میتوان از روش عموخیاط به عنوان گام اول قدرتمند استفاده کرد. اما به محض اینکه کودکان توانایی خواندن پایه را پیدا کردند، باید داربست عموخیاط را با انواعی از فعالیتها ترکیب کنیم:
۱. بومیسازی هوشمندانه: گزینش «کد نشانه»ها با مشارکت اولیه کودکان و مربیان محلی و با توجه به واژگان جهان زندگی و دغدغههای آن جامعه خاص انجام شود تا حس تعلق و معناداری افزایش یابد.
۲. طراحی بسته مکمل کیفی: بهتر است که هر پروژه اجراشده با این روش، موظف به تأمین و اجرای یک بسته غنیسازی بلافاصله پس از دوره فشرده باشد. این بسته میتواند شامل: کتابهای داستان ساده، راهنمای فعالیتهای گروهی گفتوگومحور حول متون و تصاویر، و پروژههای نگارشی کوچک مرتبط با زندگی فراگیران باشد.
۳. تغییر پارادایم آموزشی مربیان: دورههای تربیت مربی این روش نباید منحصر به فن تدریس باشد. لازم است محتوایی در زمینه فلسفه سواد رهاییبخش (فریره)، مهارتهای تسهیلگری گفتوگو و روشهای تلفیق رمزگشایی با درک مطلب به آنان آموزش داده شود تا بتوانند پل ارتباطی بین مرحله فنی و مرحله کیفی باشند.
به یاد داشته باشیم: عموخیاط کلید را به دست نوآموزان میدهد. اما باز کردن درِ دنیای بیکران معنا و اندیشه، با هدایت و همراهی ما معلمان محقق میشود.
در فیلمهای آموزشی چه میبینید و چگونه باید از آنها استفاده کنید؟
آنچه در اینجا پیش روی شماست، مجموعهای از فیلمهای آموزشی است که به کمک مستندات آموزش در کانون ترویج کتاب و کتابخوانی مهر شیراز تهیه شده است. این مجموعه شامل ۵ ساعت و نیم از ۲۱ روز سواد آموزی «عموخیاط» در کانون و بیش از ۹۰ ساعت فیلمبرداری است. تلاش شده است که فیلمهای مستند با توضیحات آموزشی همراه شود تا فراگرفتنِ روش سوادآموزی «عموخیاط» تسهیل گردد.
اما در نظر داشته باشید که برای فهم بهتر این فیلمها لازم است که جزوات آموزشی «عموخیاط» را در کنارتان داشته باشد. میتوانید این جزوات را به صورت رایگان از وبسایت ایشان به آدرس دانلود نمایید.
همچنین برای سهولت بهتر از استفاده از این فیلمها میتوانید از فهرست زیر استفاده کنید:
- قسمت ۱: تجربهی روش «عمو خیّاط» در کانون ترویج کتاب و کتابخوانی مهر
- قسمت ۲: «عمو خیّاط» از دروازه غار تا «هنر خواندن و نوشتن»
- قسمت ۳: مراحل سوادآموزی به روش «عمو خیّاط» از زبان «علی صداقتی خیّاط»
- قسمت ۴: آموزش «نشانهها» با «کدنشانه»
- قسمت ۵: آموزش نشانههای «کوچک» و «بزرگ» و آموزش «آواها» به کمک «کدنشانه»ها
- قسمت ۶: ملاک شمارش تعداد بخشهای کلمه، تعداد دفعات باز شدن دهان در هنگام ادای کلمه است.
- قسمت ۷: چالشها و اشتباهات رایج معلمان
- قیمت ۸: آموزش «همگام» با نوآموزان
- قسمت ۹: آموزش نشانههای «همآوا»
- قسمت ۱۰: تفاوت در گفتار و نوشتار(خیابان- خیار- خیال- عافیت)
- قسمت ۱۱: آموزش «نوشتن« به شیوهی عمو خیَاط
تصور ما این است که این مجموعهی مستند در کنار منابع آموزشی که در وبسایت «عموخیاط» وجود دارد، میتواند راهنمای معلمان یا علاقهمندانی باشد که میخواهند در زمینهی سوادآموزی گامی بردارند. همچنین، این مستندات میتواند راه را برای بحث و تکاپوی علمی با توجه به چالشهای سوادآموزی به محرومین فراهم آورد.
گام بعدی ما مستندسازی این تجربه به صورت یک مقالهی علمی است. به این ترتیب امیدواریم که فضای دیگری نیز به ویژه در محافل علمی برای بحث و بررسی فراهم شود.
در نهایت اینکه خوشحال میشویم که تجربیاتتان را از سوادآموزی به محرومین چه موفق، و چه ناکام، با ما به اشتراک بگذارید؛ و نیز اگر تجربهای از سوادآموزی به شیوهی عموخیاط دارید؛ با افزودن دیدگاههایتان در این صفحه، ما را هم در آن سهیم کنید.